भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाला इंधन पुरवणाऱ्या युरेनियम कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (UCIL) या सार्वजनिक उपक्रमाने ४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आपले हीरक महोत्सवी वर्ष (६० वर्षे) साजरे केले. झारखंडमधील जादुगोडा येथे झालेला हा कार्यक्रम युरेनियम उत्खनन, प्रक्रिया आणि स्वदेशी तंत्रज्ञान विकासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. MPSC व इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी अणुऊर्जा, PSU आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान या घटकांतून हा विषय वारंवार विचारला जातो.
बातमी नेमकी काय आहे?
अणुऊर्जा विभागाअंतर्गत (Department of Atomic Energy) येणाऱ्या UCIL या कंपनीची स्थापना ४ ऑक्टोबर १९६७ रोजी झाली होती. आपल्या सहा दशकांच्या वाटचालीनिमित्त कंपनीने जादुगोडा (झारखंड) येथे हीरक महोत्सवी वर्ष सोहळा आयोजित केला. या कार्यक्रमाला अणुऊर्जा आयोगाच्या (Atomic Energy Commission) वित्त सदस्य सीमा जैन प्रमुख अतिथी म्हणून उपस्थित होत्या. त्यांनी ‘टेक्नॉलॉजी डेमॉन्स्ट्रेशन पायलट प्लांट’ तसेच जादुगोडा भूमिगत खाणीत ८१५ मीटर खोलीवर प्रस्तावित ‘डार्क मॅटर लॅबोरेटरी’च्या (Dark Matter Laboratory) जागेला भेट दिली.
पार्श्वभूमी (Background)
भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांच्या दूरदृष्टीतून देशात युरेनियम उत्खनन व प्रक्रिया क्षमता उभारण्यास सुरुवात झाली. अणुभट्टींना लागणारे इंधन देशातच तयार करता यावे यासाठी १९६७ मध्ये UCIL ची स्थापना झारखंडमधील जादुगोडा येथे झाली. जादुगोडा ही भारतातील पहिली युरेनियम खाण मानली जाते. तेव्हापासून भूमिगत व खुल्या पद्धतीच्या खाणकामापासून ते खनिज प्रक्रिया, किरणोत्सारापासून संरक्षण (radiation protection) आणि पर्यावरण व्यवस्थापन अशा विशेषीकृत राष्ट्रीय क्षमता UCIL ने विकसित केल्या.
महत्त्वाचे मुद्दे
- UCIL ची स्थापना ४ ऑक्टोबर १९६७ रोजी झाली; २०२६ मध्ये हीरक महोत्सवी (६० वर्षे) वर्ष.
- हा सोहळा जादुगोडा, झारखंड येथे आयोजित करण्यात आला.
- UCIL हा अणुऊर्जा विभागाच्या अखत्यारितील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (PSU) आहे.
- प्रमुख अतिथी: अणुऊर्जा आयोगाच्या वित्त सदस्य सीमा जैन.
- अणुऊर्जा विभागाचे सचिव व आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. अजितकुमार मोहंती यांनी शुभेच्छा दिल्या.
- UCIL चे अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संचालक डॉ. कचम आनंद राव.
- जादुगोडा भूमिगत खाणीत ८१५ मीटर खोलीवर ‘डार्क मॅटर लॅबोरेटरी’ प्रस्तावित.
- ‘साहा इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लियर फिजिक्स’ ही अणुऊर्जा विभागाची अनुदानित संस्था या प्रयोगशाळेशी संबंधित.
- पत्रकार कार्यशाळा (नरवापहार माहिती केंद्र) आणि DAE तंत्रज्ञान प्रदर्शन ही कार्यक्रमाची वैशिष्ट्ये.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| पूर्ण नाव | Uranium Corporation of India Limited (UCIL) |
| स्थापना | ४ ऑक्टोबर १९६७ |
| मुख्यालय / प्रमुख केंद्र | जादुगोडा, झारखंड |
| मंत्रालय / विभाग | अणुऊर्जा विभाग (DAE) |
| हीरक महोत्सव | ६० वर्षे (२०२६) |
| प्रमुख अतिथी | सीमा जैन (वित्त सदस्य, अणुऊर्जा आयोग) |
| DAE सचिव व आयोग अध्यक्ष | डॉ. अजितकुमार मोहंती |
| UCIL चे CMD | डॉ. कचम आनंद राव |
| डार्क मॅटर लॅब खोली | ८१५ मीटर (जादुगोडा भूमिगत खाण) |
| अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक | डॉ. होमी जहांगीर भाभा |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
- UCIL ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ) १९६५ ब) १९६७ क) १९७१ ड) १९७५
उत्तर: ब) १९६७ — UCIL ची स्थापना ४ ऑक्टोबर १९६७ रोजी झाली. - UCIL चे हीरक महोत्सवी वर्ष कुठे साजरे झाले?
अ) मुंबई ब) हैदराबाद क) जादुगोडा ड) कल्पक्कम
उत्तर: क) जादुगोडा — झारखंडमधील जादुगोडा हे UCIL चे प्रमुख युरेनियम खाण केंद्र आहे. - UCIL कोणत्या विभागाअंतर्गत येते?
अ) खाण मंत्रालय ब) अणुऊर्जा विभाग क) ऊर्जा मंत्रालय ड) विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग
उत्तर: ब) अणुऊर्जा विभाग (DAE) — UCIL हा DAE अंतर्गत सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम आहे. - जादुगोडा भूमिगत खाणीत किती खोलीवर ‘डार्क मॅटर लॅबोरेटरी’ प्रस्तावित आहे?
अ) ५०० मीटर ब) ८१५ मीटर क) १००० मीटर ड) १२०० मीटर
उत्तर: ब) ८१५ मीटर — या खोलीवर प्रस्तावित प्रयोगशाळेच्या जागेला सीमा जैन यांनी भेट दिली. - सध्या अणुऊर्जा विभागाचे सचिव व अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष कोण आहेत?
अ) सीमा जैन ब) डॉ. कचम आनंद राव क) डॉ. अजितकुमार मोहंती ड) डॉ. होमी भाभा
उत्तर: क) डॉ. अजितकुमार मोहंती — त्यांनी हीरक महोत्सवी वर्षानिमित्त शुभेच्छा दिल्या.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
UCIL चे मुख्य काम काय आहे?
UCIL भारतातील युरेनियमचे उत्खनन (mining) व धातुक प्रक्रिया (milling) करते आणि देशाच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमासाठी आवश्यक युरेनियमचा स्वदेशी पुरवठा सुनिश्चित करते.
डार्क मॅटर लॅबोरेटरी खोल खाणीत का उभारली जाते?
जमिनीखाली खोलवर वैश्विक किरणांचा (cosmic rays) प्रभाव खूप कमी होतो. त्यामुळे डार्क मॅटरसारख्या अतिसूक्ष्म कणांचा अभ्यास अचूकपणे करता येतो; म्हणून जादुगोडा खाणीत ८१५ मीटर खोलीवर ही प्रयोगशाळा प्रस्तावित आहे.
UCIL चा अणुऊर्जा कार्यक्रमात काय महत्त्व आहे?
अणुभट्ट्यांना लागणारे इंधन देशातच तयार होण्यासाठी UCIL महत्त्वाची भूमिका बजावते. यामुळे भारताला युरेनियम आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल करता येते.
निष्कर्ष
सहा दशकांच्या वाटचालीत UCIL ने खाणकाम, खनिज प्रक्रिया, सुरक्षा व पर्यावरण व्यवस्थापन अशा क्षेत्रांत स्वदेशी क्षमता उभारली आहे. हीरक महोत्सवी वर्ष हे केवळ एक टप्पा नसून, डॉ. होमी भाभा यांनी रचलेल्या पायावर भारताच्या ऊर्जा आत्मनिर्भरतेच्या प्रवासाचे प्रतीक आहे. स्पर्धा परीक्षांसाठी UCIL ची स्थापना, स्थान, अणुऊर्जा विभागाशी संबंध आणि डार्क मॅटर लॅबोरेटरीसारखे अद्ययावत मुद्दे लक्षात ठेवा.
