केंद्रीय दळणवळण मंत्रालयाने (Ministry of Communication) नुकतीच माहिती दिली की संचार साथी पोर्टल (Sanchar Saathi Portal) ला मे २०२३ मध्ये सुरुवात झाल्यापासून आजवर ३० कोटींहून अधिक भेटी मिळाल्या आहेत. दूरसंचार विभागाने (Department of Telecommunications) विकसित केलेले हे पोर्टल सायबर फसवणूक रोखण्यासाठी आणि नागरिकांच्या मोबाईल सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे ठरत आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC, तलाठी, पोलीस भरती) दृष्टीने हा विषय चालू घडामोडींमध्ये अत्यंत उपयुक्त आहे.
संचार साथी पोर्टल बातमी नेमकी काय आहे?
दळणवळण मंत्रालयाने जाहीर केले की संचार साथी पोर्टल ने ३० कोटी भेटींचा (visits) टप्पा ओलांडला आहे. मे २०२३ मध्ये सुरू झालेल्या या पोर्टलच्या माध्यमातून नागरिक संशयास्पद कॉल किंवा संदेश (suspicious calls or messages) याची तक्रार नोंदवू शकतात. याशिवाय आपल्या नावावर किती मोबाईल कनेक्शन सुरू आहेत हे तपासणे, हरवलेला किंवा चोरीला गेलेला फोन ब्लॉक करणे आणि फोन अस्सल (genuine) आहे की नाही हे तपासणे अशा सुविधा हे पोर्टल पुरवते.
पार्श्वभूमी (Background)
वाढत्या डिजिटल व्यवहारांबरोबरच सायबर फसवणुकीच्या घटनाही वाढल्या आहेत. बनावट सिम कार्ड, ओळख चोरी (identity theft) आणि ऑनलाईन आर्थिक फसवणूक रोखण्यासाठी दूरसंचार विभागाने मे २०२३ मध्ये संचार साथी उपक्रम सुरू केला. या पोर्टलचा उद्देश सामान्य नागरिकांना त्यांच्या मोबाईल व दूरसंचार सुरक्षेवर नियंत्रण देणे हा आहे. दूरसंचार क्षेत्रातील सुधारणा आणि आर्थिक सुरक्षेसंदर्भातील हे पाऊल भारताच्या डिजिटल इंडिया मोहिमेशी सुसंगत आहे. याच पद्धतीने अर्थव्यवस्थेला चालना देणाऱ्या सुधारणांबद्दल अधिक वाचण्यासाठी नेक्स्ट-जेन जीएसटी सुधारणा हा लेख पहा.
महत्त्वाचे मुद्दे
- संचार साथी पोर्टलला मे २०२३ पासून ३० कोटींहून अधिक भेटी मिळाल्या.
- हे पोर्टल दूरसंचार विभागाने (DoT) विकसित केले आहे.
- आतापर्यंत १४ लाखांहून अधिक हरवलेले व चोरीला गेलेले मोबाईल फोन परत मिळवण्यात आले.
- नागरिकांनी आपल्या नावावरील मोबाईल कनेक्शनसंबंधी केलेल्या ४ कोटींहून अधिक विनंत्या सोडवण्यात आल्या.
- Financial Fraud Risk Indicator च्या मदतीने ५,००० कोटी रुपयांहून अधिक संभाव्य सायबर फसवणूक रोखण्यात आली.
- फसवणूक करणाऱ्यांविरुद्ध तक्रार करणाऱ्या नागरिकांना मंत्रालयाने “सायबर वॉरियर” (Cyber Warrior) म्हटले आहे.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| पोर्टलचे नाव | संचार साथी (Sanchar Saathi) |
| सुरुवात | मे २०२३ |
| विकसित करणारा विभाग | दूरसंचार विभाग (Department of Telecommunications) |
| संबंधित मंत्रालय | दळणवळण मंत्रालय (Ministry of Communication) |
| एकूण भेटी | ३० कोटींहून अधिक |
| परत मिळवलेले फोन | १४ लाखांहून अधिक |
| सोडवलेल्या कनेक्शन विनंत्या | ४ कोटींहून अधिक |
| रोखलेली फसवणूक | ५,००० कोटी रुपयांहून अधिक |
| महत्त्वाचे साधन | Financial Fraud Risk Indicator |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
प्रश्न १: संचार साथी पोर्टल कोणत्या वर्षी सुरू करण्यात आले?
- अ) मे २०२१
- ब) मे २०२२
- क) मे २०२३
- ड) मे २०२४
उत्तर: क) मे २०२३ — संचार साथी पोर्टल मे २०२३ मध्ये सुरू झाले.
प्रश्न २: संचार साथी पोर्टल कोणत्या विभागाने विकसित केले आहे?
- अ) दूरसंचार विभाग (DoT)
- ब) गृह विभाग
- क) माहिती व प्रसारण विभाग
- ड) अर्थ विभाग
उत्तर: अ) दूरसंचार विभाग (DoT) — हे पोर्टल दळणवळण मंत्रालयाच्या दूरसंचार विभागाने विकसित केले.
प्रश्न ३: संचार साथी पोर्टलद्वारे किती रुपयांची संभाव्य सायबर फसवणूक रोखण्यात आली?
- अ) १,००० कोटी
- ब) ३,००० कोटी
- क) ५,००० कोटींहून अधिक
- ड) १०,००० कोटी
उत्तर: क) ५,००० कोटींहून अधिक — Financial Fraud Risk Indicator मुळे ही फसवणूक रोखली गेली.
प्रश्न ४: पोर्टलद्वारे आतापर्यंत किती हरवलेले/चोरीचे फोन परत मिळवले गेले?
- अ) ५ लाख
- ब) १० लाख
- क) १४ लाखांहून अधिक
- ड) २० लाख
उत्तर: क) १४ लाखांहून अधिक — पोर्टलच्या मदतीने एवढे फोन परत मिळवण्यात आले.
प्रश्न ५: फसवणूक करणाऱ्यांविरुद्ध तक्रार करणाऱ्या नागरिकांना मंत्रालयाने काय संबोधले?
- अ) डिजिटल मित्र
- ब) सायबर वॉरियर (Cyber Warrior)
- क) नेट रक्षक
- ड) सायबर सैनिक
उत्तर: ब) सायबर वॉरियर (Cyber Warrior) — तक्रार करणाऱ्या नागरिकांना मंत्रालयाने सायबर वॉरियर म्हटले.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
संचार साथी पोर्टल काय आहे?
संचार साथी हे दूरसंचार विभागाने विकसित केलेले पोर्टल आहे, ज्याद्वारे नागरिक संशयास्पद कॉल/संदेशांची तक्रार करू शकतात, आपल्या नावावरील मोबाईल कनेक्शन तपासू शकतात आणि हरवलेला फोन ब्लॉक करू शकतात.
Financial Fraud Risk Indicator म्हणजे काय?
हे एक साधन असून ते संभाव्य आर्थिक फसवणुकीचा धोका ओळखण्यास मदत करते. याद्वारे ५,००० कोटी रुपयांहून अधिक संभाव्य सायबर फसवणूक रोखण्यात आली आहे.
पोर्टलवर आपल्या नावावरील मोबाईल कनेक्शन कसे तपासावे?
संचार साथी पोर्टलवर जाऊन संबंधित सेवा निवडून नागरिक आपल्या नावावर किती सिम कार्ड/कनेक्शन सुरू आहेत याची माहिती मिळवू शकतात आणि अनोळखी कनेक्शन ब्लॉक करू शकतात.
निष्कर्ष
वाढत्या सायबर गुन्ह्यांच्या पार्श्वभूमीवर संचार साथी पोर्टल हे नागरिकांच्या डिजिटल सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे साधन ठरले आहे. ३० कोटी भेटी, १४ लाख फोन परत मिळवणे आणि ५,००० कोटींची फसवणूक रोखणे हे या उपक्रमाचे यश दर्शवते. स्पर्धा परीक्षांसाठी हा विषय चालू घडामोडी व विज्ञान-तंत्रज्ञान या दोन्ही दृष्टीने उपयुक्त आहे.
