इंडिया मोबाइल काँग्रेसच्या (India Mobile Congress) पूर्वसंध्येला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ‘सेवा तीर्थ’ येथे GSMA (Global System for Mobile Communications Association) बोर्ड सदस्यांशी संवाद साधला. या भेटीत पंतप्रधान मोदी यांनी तंत्रज्ञान हे सर्वसमावेशक आणि शाश्वत विकासाचे साधन बनले पाहिजे यावर भर दिला. डिजिटल क्षेत्र, 5G, डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि सायबर सुरक्षा हे विषय स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असल्याने ही बातमी समजून घेणे आवश्यक आहे.
बातमी नेमकी काय आहे?
इंडिया मोबाइल काँग्रेस या कार्यक्रमाच्या आधी पंतप्रधान मोदी यांनी ‘सेवा तीर्थ’ येथे GSMA बोर्ड सदस्यांशी चर्चा केली. हा कार्यक्रम याच महिन्यात ७ ते १० तारखेदरम्यान नवी दिल्ली येथे होणार आहे. या भेटीत पंतप्रधानांनी तंत्रज्ञानाचे लोकशाहीकरण (democratisation of technology) आवश्यक असल्याचे सांगितले, जेणेकरून समाजातील कोणताही घटक मागे राहणार नाही. विशेषतः ‘ग्लोबल साउथ’ (Global South) देशांसाठी तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सेवा परवडणाऱ्या व सहज उपलब्ध करून देण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.
डिजिटल दरी (digital divide) वाढू नये म्हणून तंत्रज्ञान ‘लास्ट माईल’पर्यंत (शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत) पोहोचवणे महत्त्वाचे असल्याचेही त्यांनी नमूद केले. या बैठकीला संचार मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया, संचार राज्यमंत्री डॉ. पेम्मासानी चंद्रशेखर, GSMA बोर्ड सदस्य आणि वरिष्ठ अधिकारी उपस्थित होते.
पार्श्वभूमी (Background)
GSMA ही जागतिक संघटना संपूर्ण मोबाइल इकोसिस्टमला एकत्र आणते. यामध्ये जगभरातील मोबाइल ऑपरेटर्स आणि संबंधित उद्योगांचा समावेश होतो. इंडिया मोबाइल काँग्रेस हा आशियातील सर्वांत मोठ्या डिजिटल तंत्रज्ञान कार्यक्रमांपैकी एक मानला जातो, जिथे 5G, 6G, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांवर चर्चा होते.
GSMA बोर्ड सदस्यांनी भारताच्या डिजिटल आणि मोबाइल कनेक्टिव्हिटी क्षेत्रातील जागतिक नेतृत्वाचे कौतुक केले. 4G आणि 5G चा वेगवान विस्तार, डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चरचा मोठा आवाका आणि टेलिकॉम व मोबाइल उत्पादन क्षेत्राची वाढ यांचा त्यांनी विशेष उल्लेख केला.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पंतप्रधान मोदी यांनी तंत्रज्ञान हे सर्वसमावेशक आणि शाश्वत विकासाचे साधन बनले पाहिजे यावर भर दिला.
- डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (DPI) हे विकसनशील देशांसाठी परिवर्तनकारी शक्ती ठरू शकते; ग्लोबल साउथसाठी ते ‘स्प्रिंगबोर्ड’ ठरू शकते.
- डिजिटल आणि सायबर फसवणुकीवर (cyber fraud) तंत्रज्ञानाधारित उपाय आवश्यक; फसवणुकीच्या कॉल्सबाबत वापरकर्त्यांना सातत्याने जागरूकता संदेश देण्याची सूचना.
- उदयोन्मुख तंत्रज्ञानासाठी जागतिक मानके आणि समान नियमांची (global standards and common rules) गरज.
- डीपफेक (deepfakes) आणि AI-निर्मित मजकुराचा धोका वाढत असल्याने, त्यांचे मूळ तात्काळ ओळखता येईल अशी यंत्रणा शोधण्याची सूचना.
- GSMA सदस्यांनी भारताच्या गुंतवणूकस्नेही धोरणाचे आणि सुरक्षित, लवचिक व विश्वासार्ह डिजिटल पायाभूत सुविधांचे कौतुक केले.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| कार्यक्रम | इंडिया मोबाइल काँग्रेस (India Mobile Congress) |
| कालावधी | ७ ते १० ऑक्टोबर, नवी दिल्ली |
| भेटीचे ठिकाण | सेवा तीर्थ |
| GSMA पूर्ण रूप | Global System for Mobile Communications Association |
| संचार मंत्री | ज्योतिरादित्य सिंधिया |
| संचार राज्यमंत्री | डॉ. पेम्मासानी चंद्रशेखर |
| चर्चेतील प्रमुख संकल्पना | DPI, डिजिटल दरी, डीपफेक, तंत्रज्ञानाचे लोकशाहीकरण |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
प्रश्न १: GSMA चे पूर्ण रूप काय आहे?
- अ) Global Satellite Mobile Association
- ब) Global System for Mobile Communications Association
- क) General System for Mobile Access
- ड) Global Standard Mobile Alliance
उत्तर: ब) — GSMA ही जगभरातील मोबाइल ऑपरेटर्स व संबंधित उद्योगांना एकत्र आणणारी संघटना आहे.
प्रश्न २: इंडिया मोबाइल काँग्रेस २०२६ कोणत्या शहरात आयोजित केली जात आहे?
- अ) मुंबई
- ब) बंगळुरू
- क) नवी दिल्ली
- ड) हैदराबाद
उत्तर: क) — हा कार्यक्रम ७ ते १० ऑक्टोबरदरम्यान नवी दिल्ली येथे होत आहे.
प्रश्न ३: पंतप्रधान मोदी यांनी कोणत्या संकल्पनेला विकसनशील देशांसाठी ‘परिवर्तनकारी शक्ती’ म्हटले?
- अ) डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (DPI)
- ब) ब्लॉकचेन
- क) क्वांटम कम्प्युटिंग
- ड) मेटाव्हर्स
उत्तर: अ) — DPI हे ग्लोबल साउथ देशांसाठी स्प्रिंगबोर्ड ठरू शकते असे त्यांनी सांगितले.
प्रश्न ४: सध्याचे केंद्रीय संचार मंत्री कोण आहेत?
- अ) अश्विनी वैष्णव
- ब) ज्योतिरादित्य सिंधिया
- क) पीयूष गोयल
- ड) धर्मेंद्र प्रधान
उत्तर: ब) — या बैठकीला संचार मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया उपस्थित होते.
प्रश्न ५: पंतप्रधानांनी कोणत्या वाढत्या धोक्याचे मूळ तात्काळ ओळखता यावे अशी यंत्रणा सुचवली?
- अ) स्पॅम ईमेल
- ब) डीपफेक व AI-निर्मित मजकूर
- क) व्हायरस
- ड) फिशिंग वेबसाइट
उत्तर: ब) — डीपफेक आणि AI-निर्मित मजकुराच्या धोक्यावर त्यांनी भर दिला.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
इंडिया मोबाइल काँग्रेस म्हणजे काय?
इंडिया मोबाइल काँग्रेस हा आशियातील एक मोठा डिजिटल तंत्रज्ञान कार्यक्रम आहे, जिथे 5G, AI, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि दूरसंचार क्षेत्रातील नवनवीन तंत्रज्ञानावर चर्चा व प्रदर्शन होते.
‘ग्लोबल साउथ’ म्हणजे काय?
‘ग्लोबल साउथ’ ही संज्ञा आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील विकसनशील व कमी उत्पन्न असलेल्या देशांसाठी वापरली जाते. भारत या देशांचा आवाज जागतिक व्यासपीठांवर मांडत असतो.
डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (DPI) म्हणजे काय?
DPI म्हणजे आधार, UPI, डिजिलॉकर यांसारख्या डिजिटल सार्वजनिक सेवा, ज्या नागरिकांना सुलभ, परवडणाऱ्या आणि सुरक्षित डिजिटल सेवा पुरवतात. भारताचे DPI मॉडेल जगभरात कौतुकाचा विषय ठरले आहे.
निष्कर्ष
ही भेट भारताच्या वाढत्या डिजिटल नेतृत्वाचे प्रतीक आहे. तंत्रज्ञानाचे लोकशाहीकरण, DPI, सायबर सुरक्षा आणि डीपफेकसारख्या धोक्यांवर जागतिक मानकांची गरज हे मुद्दे चालू घडामोडी व विज्ञान-तंत्रज्ञान घटकांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. संबंधित आर्थिक सुधारणा समजून घेण्यासाठी नेक्स्ट-जेन जीएसटी सुधारणा हा लेखही वाचा.
