उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यात ४.९ रिश्टर तीव्रतेचा चमोली भूकंप झाला असून त्याचे धक्के राज्यभर तसेच दिल्ली-एनसीआर भागातही जाणवले. भूगर्भशास्त्र, आपत्ती व्यवस्थापन आणि चालू घडामोडी या दृष्टीने स्पर्धा परीक्षांसाठी ही घटना महत्त्वाची आहे. राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्र (NCS), भूकंपाची तीव्रता (Magnitude) व जाणवणारी तीव्रता (Intensity) यातील फरक या मुद्द्यांवर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.
बातमी नेमकी काय आहे?
काल रात्री सुमारे १०:२४ वाजता उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यात ४.९ तीव्रतेचा भूकंप झाला. राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्र (National Centre for Seismology – NCS) नुसार या भूकंपाचा केंद्रबिंदू (Epicentre) चमोली येथे होता आणि त्याची खोली (Depth) सुमारे १३ किलोमीटर होती. NCS ने रात्री सुमारे १०:४० वाजता या भूकंपाला दुजोरा दिला. धक्के पुरेसे जोरदार असल्याने दिल्ली आणि लगतच्या राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रातही (NCR) ते जाणवले.
पार्श्वभूमी (Background)
उत्तराखंड हे हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेले राज्य असून भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील क्षेत्रात (Seismic Zone IV आणि V) येते. भारतीय प्लेट (Indian Plate) आणि युरेशियन प्लेट (Eurasian Plate) यांच्यातील सततच्या टक्करीमुळे हिमालयीन पट्ट्यात वारंवार भूकंप होतात. याच प्रक्रियेमुळे हिमालय पर्वतरांगेची निर्मिती झाली आहे आणि आजही ती प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे चमोली, पिथौरागढ, बागेश्वर यांसारखे जिल्हे भूकंपप्रवण मानले जातात.
भूकंप मोजण्यासाठी आणि त्याची नोंद ठेवण्यासाठी भारतात राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्र (NCS) कार्यरत आहे. हे केंद्र पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या (Ministry of Earth Sciences) अंतर्गत येते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- भूकंपाची तीव्रता: ४.९ रिश्टर.
- वेळ: काल रात्री सुमारे १०:२४ वाजता.
- केंद्रबिंदू (Epicentre): चमोली जिल्हा, उत्तराखंड.
- खोली (Depth): सुमारे १३ किलोमीटर.
- धक्के जाणवलेली ठिकाणे: बागेश्वर, पिथौरागढ, चंपावत, रुद्रप्रयाग आणि चमोली.
- भोवाली, हल्दवानी, खटिमा, ऋषिकेश, गोपेश्वर आणि बद्रीनाथ येथील रहिवाशांनाही धक्के जाणवले.
- दिल्ली व एनसीआरच्या काही भागांतही कंपने जाणवली.
- NCS ने रात्री सुमारे १०:४० वाजता भूकंपाला दुजोरा दिला.
Magnitude आणि Intensity यातील फरक
परीक्षेच्या दृष्टीने या दोन संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. तीव्रता (Magnitude) म्हणजे भूकंपाच्या उगमस्थानी (Source) मुक्त झालेली ऊर्जा होय; ती रिश्टर स्केलवर मोजली जाते आणि कोणत्याही भूकंपासाठी ती एकच असते. याउलट जाणवणारी तीव्रता (Intensity) म्हणजे एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी धक्के किती जोरदार जाणवले हे दर्शवते; ती मर्कली स्केलवर (Mercalli Scale) मोजली जाते. भूकंपाची खोली आणि स्थानिक भूगर्भीय परिस्थिती यांवर जाणवणाऱ्या धक्क्यांची तीव्रता बदलू शकते.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| भूकंपाचे ठिकाण | चमोली जिल्हा, उत्तराखंड |
| तीव्रता | ४.९ रिश्टर |
| खोली | सुमारे १३ किमी |
| वेळ | रात्री सुमारे १०:२४ |
| नोंद ठेवणारी संस्था | राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्र (NCS) |
| NCS चे मंत्रालय | पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय |
| तीव्रता मोजमाप | रिश्टर स्केल (Magnitude) |
| जाणवणारी तीव्रता | मर्कली स्केल (Intensity) |
| उत्तराखंडचा भूकंप क्षेत्र | Seismic Zone IV व V |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
प्रश्न १. चमोली भूकंपाचा केंद्रबिंदू कोणत्या राज्यात होता?
अ) हिमाचल प्रदेश ब) उत्तराखंड क) जम्मू-काश्मीर ड) सिक्कीम
उत्तर: ब) उत्तराखंड — भूकंपाचा केंद्रबिंदू उत्तराखंडच्या चमोली जिल्ह्यात होता.
प्रश्न २. भारतात भूकंपांची नोंद ठेवणारी राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्र (NCS) कोणत्या मंत्रालयांतर्गत येते?
अ) गृह मंत्रालय ब) विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय क) पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय ड) पर्यावरण मंत्रालय
उत्तर: क) पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय — NCS हे पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे.
प्रश्न ३. भूकंपाची ‘तीव्रता’ (Magnitude) कशाचे मोजमाप करते?
अ) धक्के जाणवण्याची तीव्रता ब) उगमस्थानी मुक्त झालेली ऊर्जा क) नुकसानाची व्याप्ती ड) भूकंपाचा कालावधी
उत्तर: ब) उगमस्थानी मुक्त झालेली ऊर्जा — Magnitude उगमस्थानी मुक्त झालेली ऊर्जा दर्शवते.
प्रश्न ४. खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी चमोली भूकंपाचे धक्के जाणवले नाहीत?
अ) पिथौरागढ ब) रुद्रप्रयाग क) बद्रीनाथ ड) चेन्नई
उत्तर: ड) चेन्नई — धक्के मुख्यतः उत्तराखंड व दिल्ली-एनसीआरमध्ये जाणवले.
प्रश्न ५. जाणवणारी तीव्रता (Intensity) कोणत्या स्केलवर मोजली जाते?
अ) रिश्टर स्केल ब) मर्कली स्केल क) केल्व्हिन स्केल ड) पास्कल स्केल
उत्तर: ब) मर्कली स्केल — Intensity मर्कली स्केलवर, तर Magnitude रिश्टर स्केलवर मोजली जाते.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
चमोली भूकंपाची तीव्रता किती होती?
राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्रानुसार (NCS) या भूकंपाची तीव्रता ४.९ रिश्टर होती आणि त्याची खोली सुमारे १३ किलोमीटर होती.
Magnitude आणि Intensity यांत काय फरक आहे?
Magnitude म्हणजे भूकंपाच्या उगमस्थानी मुक्त झालेली ऊर्जा, जी रिश्टर स्केलवर मोजली जाते. Intensity म्हणजे विशिष्ट ठिकाणी धक्के किती जोरदार जाणवले हे दर्शवते, जी मर्कली स्केलवर मोजली जाते.
उत्तराखंड भूकंपप्रवण का आहे?
उत्तराखंड हिमालयीन पट्ट्यात असल्याने आणि भारतीय व युरेशियन प्लेट्समधील सततच्या हालचालीमुळे हे राज्य भूकंपाच्या संवेदनशील क्षेत्रात (Seismic Zone IV व V) येते.
निष्कर्ष
चमोली भूकंप ही हिमालयीन क्षेत्राच्या भूगर्भीय संवेदनशीलतेची आठवण करून देणारी घटना आहे. परीक्षेच्या दृष्टीने NCS, Seismic Zones, तसेच Magnitude व Intensity यांतील फरक या मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करा. अशा चालू घडामोडींसह राष्ट्रीय स्तरावरील इतर घडामोडींची माहितीही उपयुक्त ठरते; अधिक वाचनासाठी UCIL हीरक महोत्सवी वर्ष आणि नेक्स्ट-जेन जीएसटी सुधारणा हे लेख पाहा.
