भारताचे पंतप्रधान आणि स्वित्झर्लंडचे राष्ट्राध्यक्ष यांच्यात ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी द्विपक्षीय शिखर परिषद पार पडली. भारत-स्वित्झर्लंड संबंध अधिक दृढ करणारे अनेक करार या वेळी झाले. व्यापार, गुंतवणूक, संरक्षण, विज्ञान-तंत्रज्ञान आणि लोकांमधील देवाणघेवाण अशा क्षेत्रांत झालेले हे निर्णय स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC, तलाठी, पोलीस भरती) चालू घडामोडींच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
बातमी नेमकी काय आहे?
स्वित्झर्लंडचे राष्ट्राध्यक्ष मोठ्या व्यापारी शिष्टमंडळासह भारत दौऱ्यावर आले असून, या दौऱ्यात दोन्ही देशांदरम्यान द्विपक्षीय शिखर परिषद झाली. संयुक्त पत्रकार परिषदेत पंतप्रधानांनी भारत आणि स्वित्झर्लंडमधील शतकानुशतके जुन्या मैत्रीचा उल्लेख करत, व्यापार व गुंतवणुकीला नवी गती देणाऱ्या निर्णयांची घोषणा केली. ७ ऑक्टोबर रोजी भारत-EFTA व्यापारी नेत्यांसोबत “प्रॉस्पेरिटी समिट” (Prosperity Summit) आयोजित करण्यात येणार असल्याचेही जाहीर करण्यात आले.
पार्श्वभूमी (Background)
भारत आणि स्वित्झर्लंडमधील संबंध ऐतिहासिक आहेत. एकोणिसाव्या शतकात स्वामी विवेकानंदांनी स्विस आल्प्स पर्वतराजीत हिमालयाचे प्रतिबिंब पाहिले, तर महात्मा गांधींनीही स्वित्झर्लंडमध्ये वास्तव्य करून तेथील लोकांशी संवाद साधला. गेल्या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये भारत आणि युरोपियन फ्री ट्रेड असोसिएशन (EFTA) देशांदरम्यान ऐतिहासिक व्यापार व आर्थिक भागीदारी करार (Trade and Economic Partnership Agreement – TEPA) लागू झाला. युरोपातील कोणत्याही आर्थिक गटासोबतचा हा भारताचा पहिलाच मुक्त व्यापार करार (FTA) आहे. याअंतर्गत पुढील १५ वर्षांत भारतात १०० अब्ज डॉलर गुंतवणूक आणि १० लाख थेट रोजगार निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
EFTA मध्ये स्वित्झर्लंड, नॉर्वे, आइसलँड आणि लिश्टेनस्टाईन या चार देशांचा समावेश होतो. याविषयी अधिक माहितीसाठी स्वित्झर्लंडच्या राष्ट्राध्यक्षांचा भारत दौरा हा लेख उपयुक्त ठरेल.
महत्त्वाचे मुद्दे
- भारतीय निर्यातीला स्वित्झर्लंडमध्ये अधिक बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे निर्णय — विशेषतः कृषी उत्पादने, औषधनिर्माण (Pharmaceuticals), वस्त्रोद्योग (Textiles) आणि अभियांत्रिकी वस्तू.
- भारतातील बायोटेक्नॉलॉजी, जीवनशास्त्र (Life Sciences), बँकिंग, विमा, अन्नप्रक्रिया आणि शाश्वतता (Sustainability) क्षेत्रांत स्विस गुंतवणूक आकर्षित करणार.
- लष्करी देवाणघेवाण आणि संरक्षण उत्पादनात (Defence Production) सहकार्याच्या नव्या संधी; अणुऊर्जेत (Nuclear Energy) सहकार्य अधिक दृढ करण्यावर सहमती.
- वाहतूक, गतिशीलता व पायाभूत सुविधा (Transport, Mobility and Infrastructure) यासंदर्भात करार; वाराणसी रोपवे, नोएडातील जेवर विमानतळ आणि डोंगराळ भागातील रेल्वे व बोगदा प्रकल्प ही सहकार्याची उदाहरणे.
- आरोग्य, स्वच्छ ऊर्जा व अवकाश (Space) या प्राधान्य क्षेत्रांत नवे संयुक्त संशोधन प्रकल्प; झुरिच विद्यापीठासोबत (University of Zurich) भारतीय विज्ञान स्टार्टअप्सच्या क्षमता विकासासाठी करार.
- स्थलांतर व गतिशीलता भागीदारी करार (Migration and Mobility Partnership Agreement) आणि युवा व्यावसायिक करार (Young Professionals Agreement) — भारतीय विद्यार्थी, संशोधक व युवकांसाठी नव्या संधी.
- स्वित्झर्लंडमध्ये योग व आयुर्वेदाच्या वाढत्या लोकप्रियतेच्या पार्श्वभूमीवर या क्षेत्रांत सहकार्य वाढविण्यावर चर्चा.
- पुढील वर्षी स्वित्झर्लंड “जिनिव्हा एआय समिट” (Geneva AI Summit) आयोजित करणार; भारताने फेब्रुवारी २०२६ मध्ये जगातील सर्वात मोठी एआय शिखर परिषद आयोजित केली होती.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| शिखर परिषद तारीख | ५ ऑक्टोबर २०२६ |
| भेट देणारे नेते | स्वित्झर्लंडचे राष्ट्राध्यक्ष |
| EFTA सदस्य देश | स्वित्झर्लंड, नॉर्वे, आइसलँड, लिश्टेनस्टाईन |
| TEPA करार कधी लागू | ऑक्टोबर २०२५ |
| गुंतवणूक उद्दिष्ट | १०० अब्ज डॉलर (१५ वर्षांत) |
| रोजगार उद्दिष्ट | १० लाख थेट रोजगार |
| प्रॉस्पेरिटी समिट तारीख | ७ ऑक्टोबर २०२६ |
| विज्ञान करार | झुरिच विद्यापीठासोबत स्टार्टअप क्षमता विकास |
| पुढील एआय समिट | जिनिव्हा एआय समिट (स्वित्झर्लंड) |
| पायाभूत उदाहरणे | वाराणसी रोपवे, जेवर विमानतळ (नोएडा) |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
१. युरोपातील कोणत्याही आर्थिक गटासोबतचा भारताचा पहिला मुक्त व्यापार करार (FTA) कोणत्या गटासोबत आहे?
- अ) युरोपियन युनियन
- ब) EFTA
- क) ASEAN
- ड) BRICS
उत्तर: ब) EFTA — भारत व EFTA देशांदरम्यान TEPA करार ऑक्टोबर २०२५ मध्ये लागू झाला.
२. खालीलपैकी कोणता देश EFTA चा सदस्य नाही?
- अ) स्वित्झर्लंड
- ब) नॉर्वे
- क) स्वीडन
- ड) आइसलँड
उत्तर: क) स्वीडन — EFTA मध्ये स्वित्झर्लंड, नॉर्वे, आइसलँड व लिश्टेनस्टाईन हे चार देश आहेत.
३. TEPA करारांतर्गत भारतात पुढील १५ वर्षांत किती गुंतवणुकीचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे?
- अ) ५० अब्ज डॉलर
- ब) ७५ अब्ज डॉलर
- क) १०० अब्ज डॉलर
- ड) २०० अब्ज डॉलर
उत्तर: क) १०० अब्ज डॉलर — यासोबत १० लाख थेट रोजगार निर्माण करण्याचेही उद्दिष्ट आहे.
४. पुढील वर्षी “जिनिव्हा एआय समिट” कोणता देश आयोजित करणार आहे?
- अ) भारत
- ब) फ्रान्स
- क) स्वित्झर्लंड
- ड) अमेरिका
उत्तर: क) स्वित्झर्लंड — भारताने फेब्रुवारी २०२६ मध्ये जगातील सर्वात मोठी एआय शिखर परिषद आयोजित केली होती.
५. खालीलपैकी कोणता पायाभूत सुविधा प्रकल्प भारत-स्वित्झर्लंड सहकार्याचे उदाहरण म्हणून उल्लेखला गेला आहे?
- अ) वाराणसी रोपवे
- ब) नोएडातील जेवर विमानतळ
- क) डोंगराळ भागातील बोगदा प्रकल्प
- ड) वरील सर्व
उत्तर: ड) वरील सर्व — हे सर्व प्रकल्प दोन्ही देशांच्या पायाभूत सहकार्याची उदाहरणे आहेत.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
EFTA म्हणजे काय?
EFTA म्हणजे युरोपियन फ्री ट्रेड असोसिएशन. यात स्वित्झर्लंड, नॉर्वे, आइसलँड आणि लिश्टेनस्टाईन हे चार देश सदस्य आहेत. भारताने या गटासोबत TEPA हा मुक्त व्यापार करार केला आहे.
TEPA करार कधी लागू झाला आणि त्याचे उद्दिष्ट काय?
भारत व EFTA देशांदरम्यानचा TEPA करार ऑक्टोबर २०२५ मध्ये लागू झाला. पुढील १५ वर्षांत भारतात १०० अब्ज डॉलर गुंतवणूक व १० लाख थेट रोजगार निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट त्यात आहे.
या दौऱ्यात कोणकोणते करार झाले?
वाहतूक, गतिशीलता व पायाभूत सुविधा करार, स्थलांतर व गतिशीलता भागीदारी करार, युवा व्यावसायिक करार आणि झुरिच विद्यापीठासोबत विज्ञान स्टार्टअप क्षमता विकास करार हे प्रमुख करार झाले.
निष्कर्ष
भारत-स्वित्झर्लंड शिखर परिषदेने दोन्ही देशांच्या भागीदारीला व्यापार, गुंतवणूक, संरक्षण, विज्ञान-तंत्रज्ञान आणि लोकांमधील देवाणघेवाण अशा विविध आघाड्यांवर नवी दिशा दिली. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने EFTA, TEPA करार, गुंतवणूक-रोजगार उद्दिष्टे आणि जिनिव्हा एआय समिट हे मुद्दे लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरेल. आर्थिक घडामोडींच्या अनुषंगाने नेक्स्ट-जेन जीएसटी सुधारणा हा लेखही जरूर वाचा.
