भारताच्या स्वदेशी जहाजबांधणी क्षमतेला आणखी बळकटी देणारी एक महत्त्वाची घटना घडणार आहे. संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह ६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी विशाखापट्टणम येथील हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेडमध्ये पहिल्या फ्लीट सपोर्ट शिप (FSS-1) चे जलावतरण करणार आहेत. याच कार्यक्रमात FSS-5 ची कील ठेवली जाईल आणि आधुनिकीकरण केलेली स्लिपवे-४ व ३०० टनी गोलियाथ क्रेन यांचे उद्घाटनही होणार आहे. संरक्षण आणि स्वदेशीकरण (Indigenisation) या विषयांवर MPSC, तलाठी व पोलीस भरती परीक्षांमध्ये प्रश्न विचारले जातात, त्यामुळे ही बातमी तुमच्यासाठी महत्त्वाची आहे.
बातमी नेमकी काय आहे?
संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह विशाखापट्टणम येथील हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड (Hindustan Shipyard Limited) येथे ६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी एकाच वेळी तीन मोठ्या घटना पार पाडणार आहेत:
- भारतीय नौदलासाठी (Indian Navy) बांधल्या जाणाऱ्या पहिल्या फ्लीट सपोर्ट शिप (FSS-1) चे जलावतरण (Launch).
- पाचव्या जहाजाची म्हणजे FSS-5 ची कील ठेवणे (Keel Laying).
- आधुनिकीकरण केलेली स्लिपवे-४ (Slipway-4) आणि ३०० टनी गोलियाथ क्रेन (Goliath Crane) यांचे उद्घाटन.
FSS-1 हे स्टील कटिंगनंतर अवघ्या १८ महिन्यांत बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) उतरणार आहे, हे भारताच्या वाढलेल्या जहाजबांधणी वेगाचे प्रतीक आहे.
पार्श्वभूमी (Background)
फ्लीट सपोर्ट शिप म्हणजे समुद्रातच युद्धनौकांना इंधन, पाणी, दारुगोळा आणि रसद पुरवणारी जहाजे. यामुळे नौदलाच्या युद्धनौकांना बंदरात परत न येता दीर्घकाळ समुद्रात कार्यरत राहता येते. भारतीय नौदलासाठी एकूण पाच फ्लीट सपोर्ट शिप बांधल्या जात आहेत. प्रत्येक जहाजाचे वजन सुमारे ४३,५०० टन असून, ही जहाजे हिंदी महासागर क्षेत्रात (Indian Ocean Region) नौदलाची पोहोच आणि क्षमता वाढवतील.
हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड ही विशाखापट्टणम येथील संरक्षण मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील जहाजबांधणी कंपनी आहे. आधुनिकीकरण केलेली स्लिपवे-४ आणि गोलियाथ क्रेनमुळे हा शिपयार्ड आता ४५,००० DWT पर्यंतची मोठी व गुंतागुंतीची जहाजे बांधू शकणार आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- FSS-1 हे पाच फ्लीट सपोर्ट शिपपैकी पहिले जहाज आहे.
- प्रत्येक जहाजाचे वजन सुमारे ४३,५०० टन.
- स्टील कटिंगनंतर केवळ १८ महिन्यांत जलावतरण.
- आधुनिक स्लिपवे-४ व ३०० टनी गोलियाथ क्रेनमुळे ४५,००० DWT पर्यंतची जहाजे बांधणे शक्य.
- कार्यक्रमाला आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री एन. चंद्राबाबू नायडू, नौदल प्रमुख अॅडमिरल कृष्णा स्वामीनाथन उपस्थित राहणार.
- ही संपूर्ण मोहीम ‘आत्मनिर्भर भारत’ व स्वदेशी जहाजबांधणीचे उदाहरण आहे.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| कार्यक्रमाचे ठिकाण | हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड, विशाखापट्टणम |
| तारीख | ६ ऑक्टोबर २०२६ |
| जलावतरण होणारे जहाज | फ्लीट सपोर्ट शिप-1 (FSS-1) |
| कील ठेवले जाणारे जहाज | FSS-5 |
| जहाजाचे वजन | सुमारे ४३,५०० टन |
| एकूण जहाजे | ५ फ्लीट सपोर्ट शिप |
| क्रेन क्षमता | ३०० टन (गोलियाथ क्रेन) |
| शिपयार्डची वाढलेली क्षमता | ४५,००० DWT पर्यंतची जहाजे |
| संरक्षण मंत्री | राजनाथ सिंह |
| नौदल प्रमुख | अॅडमिरल कृष्णा स्वामीनाथन |
| आंध्र प्रदेश मुख्यमंत्री | एन. चंद्राबाबू नायडू |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
१) फ्लीट सपोर्ट शिप (FSS-1) चे जलावतरण कोणत्या शिपयार्डमध्ये होणार आहे?
अ) माझगाव डॉक
ब) कोची शिपयार्ड
क) हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड, विशाखापट्टणम
ड) गार्डन रीच शिपबिल्डर्स
उत्तर: क) हिंदुस्तान शिपयार्ड लिमिटेड, विशाखापट्टणम — हा संरक्षण मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील शिपयार्ड आहे.
२) फ्लीट सपोर्ट शिपचे मुख्य कार्य काय आहे?
अ) पाणबुडीविरोधी हल्ला
ब) समुद्रात युद्धनौकांना इंधन व रसद पुरवणे
क) क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण
ड) विमानवाहू जहाज
उत्तर: ब) समुद्रात युद्धनौकांना इंधन व रसद पुरवणे — यामुळे नौदलाची समुद्रातील पोहोच वाढते.
३) भारतीय नौदलासाठी एकूण किती फ्लीट सपोर्ट शिप बांधल्या जात आहेत?
अ) ३
ब) ४
क) ५
ड) ६
उत्तर: क) ५ — यापैकी FSS-1 पहिले तर FSS-5 चे कील ठेवले जाईल.
४) आधुनिकीकरणानंतर हिंदुस्तान शिपयार्ड किती DWT पर्यंतची जहाजे बांधू शकेल?
अ) २५,००० DWT
ब) ३५,००० DWT
क) ४५,००० DWT
ड) ६०,००० DWT
उत्तर: क) ४५,००० DWT — स्लिपवे-४ व ३०० टनी गोलियाथ क्रेनमुळे ही क्षमता शक्य झाली.
५) या कार्यक्रमाच्या वेळी नौदल प्रमुख (Chief of Naval Staff) कोण आहेत?
अ) अॅडमिरल आर. हरी कुमार
ब) अॅडमिरल कृष्णा स्वामीनाथन
क) अॅडमिरल करमबीर सिंह
ड) अॅडमिरल सुनील लांबा
उत्तर: ब) अॅडमिरल कृष्णा स्वामीनाथन — ते कार्यक्रमाला उपस्थित राहणार आहेत.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
फ्लीट सपोर्ट शिप म्हणजे काय?
फ्लीट सपोर्ट शिप ही समुद्रातच युद्धनौकांना इंधन, पाणी, दारुगोळा व रसद पुरवणारी जहाजे असतात. यामुळे युद्धनौकांना बंदरात परत न येता दीर्घकाळ समुद्रात कार्यरत राहता येते.
FSS-1 किती वजनाचे आहे आणि कुठे उतरणार आहे?
FSS-1 हे सुमारे ४३,५०० टन वजनाचे जहाज असून ते बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) उतरवले जाणार आहे. स्टील कटिंगनंतर अवघ्या १८ महिन्यांत याचे जलावतरण होत आहे.
ही बातमी परीक्षेसाठी का महत्त्वाची आहे?
संरक्षण, स्वदेशीकरण आणि संरक्षण उत्पादन या विषयांतून चालू घडामोडींमध्ये (Current Affairs) प्रश्न विचारले जातात. FSS-1, हिंदुस्तान शिपयार्ड आणि नौदल प्रमुख यांसारखी तथ्ये One-liner स्वरूपात उपयुक्त आहेत.
निष्कर्ष
फ्लीट सपोर्ट शिप कार्यक्रम हा भारताच्या स्वदेशी जहाजबांधणी क्षमतेतील मोठा टप्पा आहे. FSS-1 चे जलावतरण, FSS-5 ची कील आणि आधुनिक स्लिपवे-४ यांमुळे हिंदुस्तान शिपयार्डची क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढणार आहे. संरक्षण क्षेत्रातील स्वावलंबनाची ही घटना परीक्षेच्या दृष्टीने नक्कीच लक्षात ठेवा. अशाच संरक्षण व अर्थविषयक घडामोडींसाठी नेक्स्ट-जेन जीएसटी सुधारणा आणि भारत-स्वित्झर्लंड करार हे लेखही वाचा.
