भारतातील चित्ता पुनर्वसन प्रकल्पाला (Project Cheetah) मोठे यश मिळाले आहे. मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात (Kuno National Park) भारतात जन्मलेल्या एका मादी चित्त्याने पाच निरोगी बछड्यांना जन्म दिल्याने देशातील चित्त्यांची एकूण संख्या आता ६० वर पोहोचली आहे. स्पर्धा परीक्षांसाठी (MPSC, तलाठी, पोलीस भरती) पर्यावरण व चालू घडामोडी या दृष्टीने ही बातमी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
बातमी नेमकी काय आहे?
चित्ता प्रकल्पांतर्गत (Project Cheetah) भारतात जन्मलेल्या KJP21 या मादी चित्त्याने कुनो राष्ट्रीय उद्यानात पाच निरोगी बछड्यांना जन्म दिला. या जन्मामुळे भारतातील चित्त्यांची एकूण संख्या ६० झाली असून, त्यात ४१ भारतात जन्मलेले चित्ते आहेत. केंद्रीय पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी ही घटना भारताच्या चित्ता संवर्धनातील एक महत्त्वाचा टप्पा असल्याचे म्हटले आहे.
विशेष म्हणजे या पाच बछड्यांचे वडील बोत्स्वाना (Botswana) येथील नर चित्ता असल्याने, या बछड्यांच्या जन्मामुळे भारतात ‘बोत्स्वाना वंशावळ’ (Botswana lineage) सुरू झाली आहे. यामुळे भारताच्या वाढत्या चित्ता संख्येत एक नवीन अनुवंशिक वंशावळ (genetic lineage) जोडली गेली आहे.
पार्श्वभूमी (Background)
भारतात १९५२ साली चित्ता नामशेष (extinct) झाल्याचे अधिकृतपणे घोषित करण्यात आले होते. त्यानंतर अनेक दशकांनी, चित्त्यांना पुन्हा भारतीय भूमीवर आणण्यासाठी ‘चित्ता प्रकल्प’ सुरू करण्यात आला. या प्रकल्पांतर्गत आफ्रिकेतील नामिबिया (Namibia) आणि दक्षिण आफ्रिका (South Africa) येथून चित्ते आणून मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात सोडण्यात आले. हा जगातील पहिला आंतरखंडीय मोठ्या मांसाहारी प्राण्याच्या (large carnivore) पुनर्वसनाचा प्रयोग मानला जातो.
KJP21 ही भारतात जन्मलेली तिसरी मादी चित्ता आहे, जिने बछड्यांना जन्म दिला आहे. याआधी ‘मुखी’ (Mukhi) आणि ‘KGP12’ या मादी चित्त्यांनी भारतीय भूमीवर बछड्यांना जन्म दिला होता.
महत्त्वाचे मुद्दे
- भारतातील चित्त्यांची एकूण संख्या आता ६० झाली आहे.
- यामध्ये ४१ चित्ते भारतात जन्मलेले आहेत.
- KJP21 या मादी चित्त्याने कुनो राष्ट्रीय उद्यानात पाच बछड्यांना जन्म दिला.
- या बछड्यांचे वडील बोत्स्वानातील नर चित्ता असल्याने भारतात ‘बोत्स्वाना वंशावळ’ सुरू झाली.
- KJP21 ही बछड्यांना जन्म देणारी भारतातील तिसरी मादी चित्ता आहे (मुखी व KGP12 नंतर).
- केंद्रीय पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी पशुवैद्यक, क्षेत्रीय कर्मचारी व व्यवस्थापकांच्या कष्टांचे कौतुक केले.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे (One-liner facts)
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| प्रकल्पाचे नाव | चित्ता प्रकल्प (Project Cheetah) |
| ठिकाण | कुनो राष्ट्रीय उद्यान, मध्य प्रदेश |
| एकूण चित्ता संख्या | ६० (४१ भारतात जन्मलेले) |
| नव्या बछड्यांची मादी | KJP21 |
| नवजात बछड्यांची संख्या | ५ |
| नवीन वंशावळ | बोत्स्वाना वंशावळ (Botswana lineage) |
| जन्म देणाऱ्या भारतीय माद्या | मुखी, KGP12 आणि KJP21 |
| संबंधित केंद्रीय मंत्री | भूपेंद्र यादव (पर्यावरण, वने व हवामान बदल) |
| भारतात चित्ता नामशेष घोषित | १९५२ |
संभाव्य प्रश्न (MCQ)
१) चित्ता प्रकल्पांतर्गत (Project Cheetah) भारतातील चित्त्यांची एकूण संख्या किती झाली आहे?
अ) ५० ब) ५५ क) ६० ड) ६५
उत्तर: क) ६० — यामध्ये ४१ चित्ते भारतात जन्मलेले आहेत.
२) पाच नवजात बछड्यांना जन्म देणारी मादी चित्ता कोणती?
अ) मुखी ब) KGP12 क) KJP21 ड) ज्वाला
उत्तर: क) KJP21 — ही बछड्यांना जन्म देणारी भारतातील तिसरी मादी आहे.
३) नव्या बछड्यांमुळे भारतात कोणती नवीन वंशावळ सुरू झाली?
अ) नामिबिया ब) बोत्स्वाना क) दक्षिण आफ्रिका ड) केनिया
उत्तर: ब) बोत्स्वाना — बछड्यांचे वडील बोत्स्वानातील नर चित्ता आहेत.
४) चित्ता प्रकल्पाचे मुख्य ठिकाण कोणते?
अ) गीर राष्ट्रीय उद्यान ब) कुनो राष्ट्रीय उद्यान क) रणथंभोर ड) काझीरंगा
उत्तर: ब) कुनो राष्ट्रीय उद्यान — हे मध्य प्रदेशात आहे.
५) भारतात चित्ता अधिकृतपणे नामशेष कधी घोषित करण्यात आला?
अ) १९४७ ब) १९५२ क) १९६० ड) १९७२
उत्तर: ब) १९५२ — त्यानंतर चित्ता प्रकल्पाद्वारे पुनर्वसन करण्यात आले.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
चित्ता प्रकल्प (Project Cheetah) म्हणजे काय?
भारतात नामशेष झालेल्या चित्त्यांना पुन्हा भारतीय भूमीवर आणून त्यांचे पुनर्वसन करण्याचा हा उपक्रम आहे. यासाठी आफ्रिकेतील नामिबिया व दक्षिण आफ्रिका येथून चित्ते आणून कुनो राष्ट्रीय उद्यानात सोडण्यात आले.
कुनो राष्ट्रीय उद्यान कुठे आहे?
कुनो राष्ट्रीय उद्यान मध्य प्रदेश राज्यात आहे आणि ते चित्ता पुनर्वसनाचे प्रमुख केंद्र आहे.
या बातमीचे महत्त्व काय?
भारतात जन्मलेल्या माद्यांकडून बछड्यांचा जन्म होणे हे प्रकल्पाच्या यशाचे लक्षण आहे. तसेच बोत्स्वाना वंशावळ सुरू झाल्याने अनुवंशिक विविधता (genetic diversity) वाढेल.
निष्कर्ष
कुनो राष्ट्रीय उद्यानात पाच बछड्यांचा जन्म होऊन भारतातील चित्ता संख्या ६० वर पोहोचणे ही चित्ता प्रकल्पासाठी (Project Cheetah) मोलाची उपलब्धी आहे. भारतात जन्मलेल्या चित्त्यांची वाढती संख्या व नवीन बोत्स्वाना वंशावळ यामुळे देशातील वन्यजीव संवर्धनाला नवी दिशा मिळाली आहे. परीक्षार्थ्यांनी ही तथ्ये लक्षात ठेवावीत. अशाच राष्ट्रीय घडामोडींसाठी नेक्स्ट-जेन जीएसटी सुधारणा यांसारखे लेखही वाचा.
